Przenosiny spowodowały dynamiczny rozwój Astany. O ile w 1998 roku liczba mieszkańców miasta była porównywalna z iloscią mieszkańców Białegostoku, obecnie Astana ma ok. 700 tys. mieszkańców. Choć kryzys znacznie ograniczył boom budowlany, przez długi czas miasto inwestowało petrodolary w rozwój infrastruktry i wznoszenie budynków rządowych.

Wszyscy, którzy odwiedzili Astanę stwierdzają, że jest to miasto bez życia. Przy tych monumentalncyh budowlach po prostu brakuje ludzi. Razem ze stepowymi wiatrami zionie pustka…

Kazachstan Mapa

Oto mapa Kazachstanu. Kraj jest 8 i pół razy większy niż Polska, a mieszka w nim niespełna 16 milionów osób. Tylko 5,4% ziem Kazachstanu leży w Europie. Reszta terenów na wschód od rzeki Emba to już Azja.

Uwaga! Bilety na pociąg należy kupować z dużym wyprzedzeniem. Kilka dni przed wyjazdem nie ma co liczyć na bilet.

Bilety są imienne. Podczas zakupu należy podać imię i nazwisko pasażera oraz numer paszportu.

Oczywiście nie ma możliwości zakupu biletów na pociąg w Kazachstanie w polskich kasach. Jeśli potrzebujesz biletu, możesz się ze mną kontaktować. Patrz na stronę „o mnie”.

Obecnie Kazachstan nie jest rynkiem łatwym do prowadzenie działalności gospodarczej ze względu na wszechobecną korupcję, biurokrację i nieprzejrzystą interpretację prawa. Pierwsze trudności dla eksporterów pojawiają się prawdopodobnie już podczas procedury uzyskiwania wizy wjazdowej. Kolejne problemy powstaną w trakcie pozyskiwania wszelkich licencji i certyfikatów pozwalających na sprzedaż zagranicznych produktów w Kazachstanie. Skomplikowane procedury celne mogą znacząco spowolnić przepływ towarów przez granice.

Jednakże istnieją szanse na szybkie pozytywne zmiany. Wysokie aspiracje władz Kazachstanu przekładają się na konkretne decyzje w sferze regulowania gospodarki. Ułatwienia w eksporcie powinno przynieść rychłe wejście tego kraju do Światowej Organizacji Handlu.

Polskie firmy, szczególnie te mające doświadczenie w prowadzeniu biznesu na Ukrainie i w Rosji, powinny przemyśleć możliwość ekspansji na rynek kazachstański. Z analiz przeprowadzanych w sklepach w Ałmacie ewidentnie wynika, że niektóre kategorie produktowe są bardzo nielicznie reprezentowane i wykazują potencjał do uzupełnienia. Natomiast w innych kategoriach sprzedaje się towary tylko z wysokiego i niskiego segmentu cenowego, a nie oferuje się produktów w średniej cenie.

Poza tym prawie wszystkie towary z sektora FMCG pochodzą z importu. Oznacza to, że polscy eksporterzy nie będą musieli konkurować z wyrobami miejscowymi. Ich rywalem nie będą również marki własne, które w Kazachstanie są praktycznie nieobecne. Konkurencyjna walka z markami globalnymi nie będzie tak trudna jak w Polsce, o ile jakość tych produktów jest znacząco niższa.

Wybranie odpowiedniej strategii marketingu-mix, biorąc pod uwagę różnice kulturowe i preferencje kazachstańskich konsumentów, z pewnością pozwoli polskim eksporterom na odniesienie sukcesu w najszybciej rozwijającym się kraju Azji Centralnej.

            Kazachstan wraz z Rosją, Białorusią, Kirgistanem i Tadżykistanem wchodzi w skład Euroazjatyckiej Wspólnoty Gospodarczej. Handel pomiędzy tymi krajami zwolniony jest z opłat celnych. Według szacunków Banku Rozwoju Azji 25% importu do Kazachstanu było objętych zerową stawką celną.[2] Towary z pozostałych krajów są objęte, w zależności od faktu, czy dany produkt jest wytwarzany w Kazachstanie oraz od stopnia przetworzenia, cłem w wysokości od zera do kilkudziesięciu procent.[3] Przynależność do poszczególnych grup towarowych i wysokość cła określa się na podstawie nomenklatury HS 96 przyjętej przez Światową Organizację Handlu. Pozostałe opłaty, jakie musi ponieść eksporter to 14%-owy podatek od wartości dodanej, akcyza w przypadku wwozu wyrobów alkoholowych lub tytoniowych oraz opłata za rozpatrzenie deklaracji celnej. Za główną stronę deklaracji należy uiścić opłatę w wysokości 50 EUR, a każda kolejna strona kosztuje 20 EUR.[4]

            W związku z dążeniami Kazachstanu do wejścia w Światową Organizację Handlu, przepisów dotyczących standaryzacji i certyfikacji produktów są stopniowo przystosowywane do międzynarodowych standardów.[5] W roku 2003 zniesiono obowiązek uzyskania pozwoleń na wwożenie artykułów żywnościowych.[6]

            Celem władz Kazachstanu jest zachowanie regulacji odnoszących się do bezpieczeństwa towarów, a zniesienie tych, które narzucają takie parametry jak kolor, czy kształt pewnych produktów.[7]

            W Kazachstanie nie są uznawane certyfikaty wydane poza krajami byłej Wspólnoty Niepodległych Państw. W przypadku importu produktów znajdujących się na liście kategorii wymagających atestowania, należy przejść skomplikowaną i czasochłonną procedurę certyfikacji.[8] Przez wielu jest ona postrzegana jako pozataryfowa bariera w handlu i znacząca przeszkoda w otwarciu rynku na konkurencję.

            Prawie wszystkie produkty importowane do Kazachstanu powinny posiadać etykiety z w języku kazachskim i rosyjskim. Najczęściej stosowaną praktyką jest naklejanie na importowanych towarach nalepek z napisami w brakujących językach. Na etykietach muszą znaleźć się takie dane, jak nazwa produktu, nazwa wytwórcy, kraj pochodzenia, data produkcji, termin ważności oraz warunki przechowywania. Od obowiązku umieszczania napisów w języku kazachskim zwolnione są np. preparaty medyczne. Jednakże ze względów marketingowych na tych produktach również warto zamieścić informacje w tym języku.[9]

            Aby uzyskać zezwolenie na zatrudnienie obcokrajowca pracodawca musi zbadać sytuację na rynku lokalnym i stwierdzić, że wśród obywateli Kazachstanu nie może znaleźć pracownika z odpowiednimi kwalifikacjami na dane stanowisko. Następnie należy zgłosić informację o wakacie do podmiotu wydającego pozwolenia i ogłosić ją w językach kazachskim i rosyjskim w mediach wyznaczonych przez centralny urząd administracji państwowej.[3] Praktyka pokazuje, że uzyskanie pozwolenia jest możliwe dla osób pracujących na stanowisku nie niższym niż starszy specjalista.

            Bez zezwolenia pracować mogą m.in. następujące osoby zagraniczne:

• Dyrektorzy filii i przedstawicielstw zagranicznych firm[4],
• Osoby nieprzybywające w Kazachstanie dłużej niż 45 dni,
• Indywidualni przedsiębiorcy, w tym prowadzący swoją działalność w sferze handlu i usług,
• Osoby posiadające kartę stałego pobytu (rus. вид на жительство).[5]

            Raport „Doing Business 2008” podkreśla niskie koszty zwolnienia pracowników oraz niewysokie obciążenia kazachstańskich pracodawców związane z ubezpieczeniem społecznym.[6] Od 1. stycznia 2008 roku minimalne miesięczne wynagrodzenie wynosi 65,45 USD, a zgodnie z oficjalnymi danymi stopa bezrobocia w 3. kwartale 2007 roku wyniosła 7%.[7]

            Aby uzyskać zezwolenie na zatrudnienie obcokrajowca pracodawca musi zbadać sytuację na rynku lokalnym i stwierdzić, że wśród obywateli Kazachstanu nie może znaleźć pracownika z odpowiednimi kwalifikacjami na dane stanowisko. Następnie należy zgłosić informację o wakacie do podmiotu wydającego pozwolenia i ogłosić ją w językach kazachskim i rosyjskim w mediach wyznaczonych przez centralny urząd administracji państwowej.[3] Praktyka pokazuje, że uzyskanie pozwolenia jest możliwe dla osób pracujących na stanowisku nie niższym niż starszy specjalista.

            Bez zezwolenia pracować mogą m.in. następujące osoby zagraniczne:

• Dyrektorzy filii i przedstawicielstw zagranicznych firm[4],
• Osoby nieprzybywające w Kazachstanie dłużej niż 45 dni,
• Indywidualni przedsiębiorcy, w tym prowadzący swoją działalność w sferze handlu i usług,
• Osoby posiadające kartę stałego pobytu (rus. вид на жительство).[5]

            Raport „Doing Business 2008” podkreśla niskie koszty zwolnienia pracowników oraz niewysokie obciążenia kazachstańskich pracodawców związane z ubezpieczeniem społecznym.[6] Od 1. stycznia 2008 roku minimalne miesięczne wynagrodzenie wynosi 65,45 USD, a zgodnie z oficjalnymi danymi stopa bezrobocia w 3. kwartale 2007 roku wyniosła 7%.[7]

            Przedsiębiorcy chcący eksportować do Kazachstanu powinni najpierw ustalić, w jaki sposób chcą być obecni w tym kraju. Mają do wyboru kilka wariantów. Najprostszą możliwością jest znalezienie partnera handlowego w Kazachstanie i sprzedaż towarów za jego pośrednictwem.

            Wybór odpowiedniego partnera jest jednym z kluczowych czynników sukcesu przedsięwzięcia, zważywszy na to, że w Kazachstanie biznes opiera się w większości na osobistych relacjach. O ile w kraju tym często łamane jest prawa, to więzi osobiste są najlepszą gwarancją uniknięcia strat i kluczem do rynku. Chociaż wiele zagranicznych firm obsługuje rynek kazachstański ze swoich regionalnych biur w Rosji, to obecności firmy w kraju nic nie zastąpi.[3]

            Aby znaleźć partnera handlowego i utrzymywać z nim relacje, można otworzyć przedstawicielstwo polskiej firmy za granicą. Przedstawicielstwo nie jest osobą prawną i nie jest uprawnione do prowadzenia działalności gospodarczej. Jego głównym celem jest zbieranie i udzielanie informacji, nawiązywanie kontaktów handlowych oraz przygotowanie rozmów i wizyt. Otwierając przedstawicielstwo nie jest się uprawnionym do osiągania dochodów.[4]

            Druga możliwość to założenie filii, „stałego przedstawicielstwa” przedsiębiorstwa działającego w Polsce[5]. Zgodnie z 43. artykułem Kodeksu Cywilnego Republiki Kazachstanu filia to wyodrębnione podrozdzielnie osoby prawnej znajdujące się poza jej miejscem rejestracji i wykonujące wszystkie lub niektóre jej funkcje, w tym funkcje przedstawicielstwa. Filia może wykonywać jedynie te rodzaje działalności, którymi zajmuje się firma-matka. Filia także nie posiada osobowości prawnej, lecz może prowadzić działalność gospodarczą. Jest uprawniona do zaciągania zobowiązań i nabywania praw w imieniu i na rzecz firmy-matki. Firma-matka odpowiada za wszystkie zobowiązania zaciągane przez filię. Nie jest przewidziany minimalny kapitał założycielski dla filii.[6]

            21. września 1994 roku została podpisana umowa między Rzeczpospolitą Polską i Republika Kazachstanu o unikaniu podwójnego opodatkowania. Dzięki temu dochody uzyskiwane przez filię nie są opodatkowane dwukrotnie.[7] W praktyce jednakże procedura ubiegania się o zwolnienie z podatku zgodnie z umową jest czasochłonna. Poza tym Firmy polskie, które świadczą usługi na terenie Kazachstanu dłużej niż rok są uznawane za „zakłady stałe” i zobowiązane do płacenia podatku.[8]

Trzecią możliwością jest zarejestrowanie działalności gospodarczej w postaci którejkolwiek ze spółek.[9] Najczęściej zagraniczni inwestorzy tworzą spółki z ograniczoną odpowiedzialnością. Może być ona utworzona samodzielnie przez zagraniczną osobę fizyczną lub prawną oraz przy udziale kazachstańskich osób fizycznych lub prawnych. Taka spółka staje się kazachstańską osobą prawną. Wiąże się to z pewnymi udogodnieniami, lecz również komplikacjami. Tak spółka nie będzie miała problemów z podwójnym opodatkowaniem, lecz aby otworzyć rachunek bankowy za granicą będzie musiała otrzymać licencję Narodowego Banku Republiki Kazachstanu.[10]

Minimalny kapitał założycielski to 100 miesięcznych indeksów przeliczeniowych (ros. месячные расчетные показатели). W roku 2008 kwota ta wyniosła 116 800 tenge, czyli ok. 973 USD.[11]

Rysunek 8. Handel zagraniczny Republiki Kazachstanu

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych z:
Статистический ежегодник Республики Казахстан 2007

            Na przestrzeni lat 2001-2006 Kazachstan utrzymywał dodatnie saldo obrotów handlu zagranicznego. W związku ze zwiększeniem w ostatnich latach eksportu surowców naturalnych, dysproporcja pomiędzy eksportem i importem powiększa się. To właśnie produkty mineralne stanowiły najbardziej znaczącą grupę towarów eksportowych (72,9% ogółu eksportu). Kolejne 16,1% stanowiły metale nieszlachetne i wyroby z nich. Artykuły żywnościowe i materiały do ich produkcji stanowiły jedynie 2,8% eksportu.

            Natomiast w imporcie największy udział miały maszyny i urządzenia (45,2%) i produkty mineralne (14,3%). Artykuły żywnościowe i materiały do ich produkcji odpowiadały za 7% importu. Jednakże eksperci szacują, że 2006 roku w handlu detalicznym w Kazachstanie towary importowane stanowiły 41% rynku w ujęciu ilościowym.[1]

            Najważniejszym partnerem handlowym dla Kazachstanu jest niewątpliwie Rosja[2]. 38,3% eksportu i 9,8% importu pochodzi właśnie z tego kraju. Duży udział w imporcie posiadają również Chiny (8,1%) i Niemcy (7,6%). Natomiast ważnymi partnerami w eksporcie są dla Kazachstanu Włochy (18%) i Szwajcaria (17,6%).[3]

Polska jako partner gospodarczy Kazachstanu

            Polska nie należy do głównych partnerów handlowych Kazachstanu. W latach 2003-2006 import z Polski stanowił od 1,1% do 1,4% ogółu importu, a eksport od 0,5% do 1,6%. Widoczne są wyraźne w wartości wymiany handlowej na przestrzeni lat. Podczas gdy w 2005 roku bilans handlowy Polski z Kazachstanem był ujemny i wyniósł – 170,5 mln dolarów, to już w 2006 roku Polska zaczęła eksportować więcej do Kazachstanu niż Kazachstan do Polski (por. rys. 9). Bilans handlowy na koniec 2006 roku wyniósł  99 mln USD.[4]

Od roku 2004 wzrasta liczba polskich przedsiębiorstw i firm z udziałem polskiego kapitału działających w Kazachstanie. W roku 2003 i 2004 było ich 40, w kolejnym roku 54, a w 2006 już 65.[5] Są to głównie firmy zajmujące się dystrybucją materiałów budowlanych. W Ałmaty jest również zarejestrowana firma Artis Food, która zajmuje się importem towarów z sektora FMCG z Polski.[6]

Rysunek 9. Obroty handlowe Kazachstanu i Polski

Źródło: jak do rys. 8.

            Zwiększają się również inwestycje bezpośrednie dokonywane przez polski kapitał w Kazachstanie (zob. tab. 7). Ich przyrost jest znaczący – w roku 2004 polskie firmy zainwestowały w Kazachstanie 1,77 mln dolarów, a w 2006 roku 12 mln dolarów. Stanowiło to odpowiednio 0,04% oraz 0,12% ogółu inwestycji bezpośrednich w Kazachstanie w danym roku.[7]

Tabela 7. Przyrost polskich inwestycji bezpośrednich w Kazachstanie (w mln USD)

Źródło: jak do rys. 8.

Sprzedaż w handlu detalicznym na rynku kazachstańskim dynamicznie rosła (por. rys. 4). Podczas gdy w 2000 roku wyniosła 4,0 mld USD, w 2006 roku aż 13,8 mld USD (dla porównania, w Polsce 468,5 mld PLN). Choć procentowy udział handlu i napraw w PKB Kazachstanu malał przez prawie przez wszystkie lata w okresie 2000-2006, to przyrosty obrotów handlu detalicznego nie spadały poniżej 8,2%.[2]

Rysunek 4. Obroty handlu detalicznego w Republice Kazachstanu (w mld USD)

Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych z Оптовая и розничная торговля в Республике Казахстан 2002-2006.

Jeszcze większe przyrosty notował handel hurtowy. Na przykład, w roku 2005 jego obroty wyniosły 22,74 mld USD, a rok później już 32,75 mld USD.[3]

Interesująco kształtuje się struktura geograficzna obrotów handlowych. Na Ałmaty i obwód ałmatyński przypadało w 2006 roku 44% obrotu detalicznego całego Kazachstanu i ponad 55% handlu hurtowego. To właśnie w tej części kraju produkuje się dużą część towarów z sektora FMCG i do tego miasta trafiają dostawy z importu. W związku z problemami natury logistycznej – skupiska ludzkie są od siebie oddalone o kilkaset lub kilka tysięcy kilometrów oraz brakuje infrastruktury – często nie opłaca się rozwozić towarów po całym kraju.[4]

W latach 2000-2006 możemy zaobserwować wysokie tempo przyrostu obrotów handlu detalicznego. W roku 2006 wyniosło ono 15,0%, rok wcześniej 13,5%, a dwa lata wcześniej 18,2% (zob. tab. 3).[5] Ogromne przyrosty obrotów handlu detalicznego zanotowały przede wszystkim trzy obwody: Żambulski (53,8%), Ałmatyński (35,1%) i Atyrauski (34,2%).[6]

Tabela 3. Dynamika obrotów handlu detalicznego w poszczególnych grupach towarowych

(rok poprzedni=100)

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych z www.stat.kz.

Towary nieżywnościowe charakteryzują się zdecydowanie wyższymi stopami wzrostu niż towary żywnościowe, dotyczy to szczególnie roku 2004, w którym obroty w tych dwóch grupach towarowych wzrosły odpowiednio o 25,5% oraz 6,4%. W latach 2003-2006 możemy zaobserwować wysoki wzrost sprzedaży napojów alkoholowych, który dochodził do 15,7% (zob. rys. 5).[7]

Rysunek 5. Dynamika handlu detalicznego wg grup towarowych

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych z www.stat.kz.

Na przestrzeni lat 2000-2004 obserwuje się duże spadki udziału towarów żywnościowych w handlu detalicznym ogółem, od 43,8% do 34,3%. W 2006 roku udział ten wyniósł 34,1%, a towary nieżywnościowe stanowiły 65,9% (por. tab.4).[8]

Tabela 4. Handel detaliczny według grup towarowych (w mld USD)

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych z: www.stat.kz.

Znaczącą część, 67,5% ogólnego obrotu handlu w Kazachstanie, stanowił w 2005 roku handel hurtowy. Na handel detaliczny przypadało 32,5%.[9]

Lata 2000-2006 charakteryzują się nieznaczną zmiennością liczby przedsiębiorstw handlowych. Nie da się określić jednego trendu (zob. tab. 5). Duża zmiana zaszła w roku 2006, w którym ich liczba wzrosła o 540. Na dzień 01.01.2007 było zarejestrowanych w Kazachstanie 46 401 przedsiębiorstw handlowych, z czego 10 626 w Ałmacie i obwodzie Ałmatyńskim.[10]

Tabela 5. Przedsiębiorstwa handlowe, sklepy i ich powierzchnia (stan na 1. stycznia)

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych z:
Оптовая и розничная торговля в Республике Казахстан 2002-2006.

Liczba sklepów z towarami konsumenckimi w ostatnich latach również nie zmieniła się znacząco, oscyluje ona na poziomie ok. 28 273 – 28662. Zmienia się natomiast średnia powierzchnia sklepu. Podczas gdy na początku 2003 roku wynosiła ona 55,31 m², to w 2007 już 84,40 m² (por. tab. 5). Na tle innych części kraju wyróżnia się Astana, w której średnia powierzchnia sklepu wynosi aż 746,84 m².

Od 2004 roku obserwuje się w Kazachstanie spadek liczby targowisk. Do roku 2007 zmniejszyła się ona o 113 i wyniosła 841. Jednakże na targowiskach, które nie zostały zlikwidowane, pojawia się coraz więcej punktów handlowych. Ich liczba od roku 2003 stale rośnie.[11]

Tabela 6. Targowiska i punkty handlowe na targowiskach (stan na 1. stycznia)

Źródło: jak do tabeli 5.

Na przestrzeni lat 2000-2006 możemy zaobserwować stały spadek udziału targowisk i indywidualnych przedsiębiorców w ogólnych obrotach handlu detalicznego (zob. rys. 6). W 2000 roku wyniósł on 75,1%, a w 2006 roku po raz pierwszy dominującą pozycję zdobyły przedsiębiorstwa handlowe; udział targowisk i indywidualnych przedsiębiorców wyniósł jedynie 48,2%. Oznacza to, że coraz więcej produktów jest realizowanych w bardziej nowoczesnych kanałach sprzedaży.[12]

Rysunek 6. Obrót towarowy przedsiębiorstw handlowych oraz targowisk i indywidualnych przedsiębiorców (w mld USD)

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych z www.stat.kz.

Na rynku detalicznym w Kazachstanie zaczyna pojawiać się coraz więcej sieci handlowych. Do najbardziej znaczących należą:

·              Ramstor – turecka sieć, która posiada jeden hipermarket i 3 supermarkety w Ałmaty oraz jeden supermarket w Astanie,

·              Inter Gros – przedsiębiorstwo kazachstańskie posiadające 17 supermarketów w całym kraju, w tym ponad połowę w Ałmaty i pozostałe w dużych miastach Kazachstanu,

·              Inter Food – sprzedający prawie jedynie towary importowane z Niemiec, posiadający 6 sklepów o powierzchni od 200 do 3,5 tys. m²,

·              Piatiorochka – sieć 13 sklepów dyskontowych działająca na rosyjskiej franszyzie.

Jednakże według ocen ekspertów sprzedaż detaliczna w sieciowych supermarketów, to jedynie 5-10% rynku, a konkurencja w tej sferze praktycznie nie istnieje. Oczywistym efektem braku współzawodnictwa są wysokie ceny. Akcje promocyjne lub obniżki cen organizowane przez supermarkety należą do rzadkości.[13]

Dowodem na to, ze kazachstański rynek jest daleki od nasycenia nowoczesnymi sklepami są wnioski z raportu „Growth Opportunities for Global Retailers 2006” wydanego przez firmę A.T. Kearney. Kazachstan otrzymał 99 punktów, przy czym 100 punktów oznacza całkowity brak nowoczesnych powierzchni handlowych. ^[14]

Ałmaty pozostaje daleko w tyle za miastami Europy pod względem powierzchni składowej na 1000 mieszkańców. Jest ona ponad dwudziestokrotnie mniejsza niż w Warszawie (por. rys. 7). Jednakże prognozy na przyszłość są obiecujące. Jeśli uda się zrealizować wszystkie zaplanowane inwestycje magazynowe, wskaźnik ten podniesie się o 5 razy i wyniesie 283 m² na 1000 mieszkańców.[15]

Rysunek 7. Powierzchnia magazynowa w różnych miastach

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych Cominfo Logistics Solutions, GVA Sawyer.

Według ocen ekspertów wydatki na składowanie i usługi logistyczne w Kazachstanie sięgają 5-10% końcowej ceny towarów, podczas gdy w Europie wskaźnik ten oscyluje wokół 2%.[16]